Mime

“Mimesis …”, mijmerde de mimosa, “mimeert de mimespeelster Mimi’s ‘mimosenhafte’ mimiek?”

Klara's top 75

Waarom is er muziek? Om af te zijn van het gebabbel, gedaas, gegibber, gegiechel, gekout, geleuter, gepalaver, geraaskal, geslijm, gewauwel, gezemel, gezever en gezwets dat anders de ether in beslag neemt.

Wandelen

Babel in Brussel

Voor het vertaalproject 'babel' van Vers Brussel was het een bijzondere dag. Bijna twintig EU-vertalers waren vanmiddag in het Europese parlement aanwezig om de versie van Ulf Stolterfohts gedicht in hun moedertaal voor te lezen. Voor de buitenstaanders een gelegenheid om de 'vesting Europa' te leren kennen. Want daar heeft het wat van. Eerst het gebouw proberen te vinden. 'Europees parlement = Europese wijk = Schumanwijk, dus met de metro tot Schuman' bleek een verkeerde veronderstelling. Voorbijgangers op straat de weg vragen, is ook niet zo'n goed idee. Iemand wou me naar het station Luxemburg sturen en zei dat het 'very far' was. Omdat ik dat niet kon geloven, op goed geluk zelf wat straten overgestoken tot ik de weg helemaal kwijt was. In een winterse bui nog maar iemand aangesproken (in die buurt doe je dat voorzichtigheidshalve in het Engels) die als bij wonder ook naar het parlement moest ... en een Duitse bleek. In het Altiero Spinelligebouw zijn de veiligheidsmaatregelen vergelijkbaar met die op de luchthaven, metaaldetector inbegrepen. Dat parlement heeft overigens iets van een glazen huis, al moest ik eerder aan een serre denken. In de wandelstraten binnen vind je zowat alles, tot en met een KBC-bankfiliaal. Je hoeft zelfs niet meer naar buiten als je bomen of de lucht wil zien.

In de indrukwekkende ronde vergaderzaal A5G3 moesten de tolken en vertalers nu 's niet achter glas in de cabines plaatsnemen, maar op de voorste rij. Een voor een lazen ze hun vertaling van 'babel', alfabetisch volgens taal, van Bulgaars tot Zweeds. Intussen waren er op groot scherm in loop trage beelden te zien die Honoré d'O eerder in het gebouw had gemaakt. Een imposante stenen kop (bij navraag Paul Henri Spaak), dichtslaande klapstoeltjes, onbemande rijen in het parlement, een klok die 360° draaide en dus steeds een andere tijd aangaf. De kunstenaar vertelde achteraf dat hij dit videobeeld bijna niet had kunnen maken, omdat niets van de EU-bewakers langer dan twee minuten mocht worden gefilmd. Dat de voertaal bij vorige workshops en sessies overwegend Engels (soms een beetje Frans of Duits) was geweest, leek nu vergeten. Net als in het gedicht, hadden de 'drieëntwintig tongen' het voor het zeggen.

Spraakverwarring is het niet het juiste woord, maar een uitzonderlijke ervaring was het wel – en een ultieme weerlegging van de 'eenheidsworst' waar Europa vaak mee wordt geassocieerd. Volgende week komen de teksten op de website van Vers Brussel. Nu was het luisteren, gissen, vluchtig herkennen en toegeven dat veel je ontgaat. Die 23 talen zijn grondig uit elkaar gedreven. Hoe zou iedere aanwezige de voor haar of hem echt 'vreemde' talen hebben aangevoeld? Wat zou ieder erin hebben geprojecteerd? Zou het Hongaars ook voor anderen zo muzikaal hebben geklonken, als kamermuziek in sourdine? Het Lets zo magisch-sprookjesachtig? En het Pools zo dramatisch, alsof er een hele scène (in niet-theatrale zin!) werd gemaakt? En hoe zou Nederlands overkomen in Italiaanse, Maltese, Sloveense of Zweedse oren? Eén zinnetje klonk vandaag met bijna twintig accenten: "Verstaat u mij? Ja, als u niet te vlug spreekt". De dichter citeert het in 'babel' in het Nederlands (een vondst uit zijn Langenscheidt taalgidsje). 'Ergens voorbij de woorden gebeurt het' – zegt Huub Oosterhuis in zijn essay 'De tweede taal' – 'dat mensen elkaar verstaan.' Door ons met twintig te buigen over dat ene gedicht 'babel' hadden we even geen tolk meer nodig. Of zoals Ulf Stolterfoht schrijft: "babel is lieflijk, een oord voor de wildste syllaben, soort permanent pinksteren" (wordt vervolgd).

Gedachtegewemel

Als tegengif voor het gekift en gebazel op internetfora waar mensen aan het woord zouden moeten komen die lezen, die poëzie schrijven, die over literatuur nadenken – doén ze dat werkelijk? er valt weinig van te merken en aan hun taal al helemaal niet! – enkele gedachten van Jean Paul (1763-1825).

Ik weet weliswaar niet meer alles wat ik geschreven heb, maar ik weet meer dan ik heb geschreven.

Poëzie is het uitzicht vanuit de ziekenkamer van het leven.

Haat tegen een wit potlood.

– ook urine maakt een regenboog.

Na een boze droom zie je welk materiaal voor een hel er in een hersenpan wordt bewaard.

Iedere ochtend ben je 18, ’s avonds 81.

– alleen al door het hout te splijten krijg je het warm.

Zijn eerste verjaardag viert men al huilend.

Hij denkt dat hij denkt.

“God nog aan toe, de hele wereld praat en er komt niemand aan het woord.”

Liefde. Ik kan immers van niemand houden omdat hij van me houdt, want ik hou niet van mezelf omdat ik van me houd – het moet anders zijn.

Wie niet meer dan een mens wil zijn, wordt minder dan een mens.

Iedereen kan dommer worden, je mag nog zo dom zijn.

De koekoek wordt onbetekenend voor ons door de koekoeksklok.

Een hond die naar de echo blaft; zo is de mens meestal.

Priesters brengen ons brieven van de hemel; maar ze zijn ongefrankeerd.

Twee grote dokters, zomer en winter – twee grote gifmengers, herfst en lente.

Stuitende aanblik van lantaarns en luchters overdag.

Eén enkele kus vergeet je nooit, maar 1000 gemakkelijk.

De aarde is een coulisse in het theater van het universum.

Literatuur: de tweede kant van de maan.

Vlinder op de Mont Blanc, zijn opvattingen, zijn leven, zijn sterfdroom.

Uit: Jean Paul, Ideen-Gewimmel. Texte und Aufzeichnungen aus dem unveröffentlichten Nachlaß. Hrsg. v. Kurt Wölfel und Thomas Wirtz. Eichborn Verlag, Frankfurt a.M. 1996 (eigen vertaling)

Herfstlente

Er zijn herfstdagen die geuren naar verrotting, vochtig de kilte in je lijf verspreiden, alleen tristesse uitademen.

Er zijn er ook waarop de zon de gevallen bladeren kruidig geuren doet, geel en rood opvlammen tussen het bruin en hier en daar zelfs groen oplicht.

‘Panta en panti’, dacht Anaxagoras, alles is in alles.

'L'homme machine'

Babel

Steeds meer steden nemen een stadsdichter in dienst. Brussel pakt het anders aan. Vers Brussel/Vers Bruxelles (met thuishaven in Het Beschrijf, onder de kundige leiding van Brigitte Neervoort en Bruno Aertssen) nodigt sinds 2005 op geregelde tijdstippen een dichter van ergens op de aardbol uit om een bepaalde wijk in de stad te verkennen en er vervolgens een gedicht (of een reeks gedichten) over te schrijven. Een Belgisch beeldend kunstenaar maakt dan met de tekst een tijdelijk kunstwerk, dat in de wijk wordt geïntegreerd.

In juni verkende de Duitse dichter Ulf Stolterfoht samen met Honoré d'O de Europese wijk. Dat mondde uit in het gedicht 'babel', dat ik in het Nederlands en Françoise Wuilmart in het Frans mocht vertalen. De drie versies staan intussen (in pdf) op de website van Vers Brussel. Het is – hoe kan het anders met zo'n thema – een veelstemmig en gelaagd gedicht, dat ook zichzelf (en de taal, of beter de talen) tot onderwerp heeft, couleur locale van de Schumanwijk verwerkt en het harmoniserende streven van de Europese Unie confronteert met de spanning die het samenleven van verschillende culturen onvermijdelijk meebrengt.

Op verzoek van Honoré d'O (die een en ander met 'babel' van plan is dat voorlopig geheim blijft) zal het gedicht ook in de twintig andere EU-talen worden vertaald. Daarvoor werden EU-vertalers gezocht, die zich ter afwisseling van hun juridische en economische teksten ook 's aan een literaire vertaling willen wagen. Vandaag kwamen ze voor het eerst samen voor een 'Creative Poetry Translation Workshop', sommigen extra vanuit Luxemburg aangereisd. De dichter was vanuit Berlijn aangevlogen. Tussen de veeltalige boeken van de Passa Porta boekhandel klonk Engels met diverse accenten: Pools, Spaans, Roemeens, Maltees, Portugees, Sloveens, Fins, Bulgaars, Italiaans, Hongaars, Zweeds, Iers, Lets, Engels (!), Grieks, Ests, Duits, Frans en Nederlands. En ondanks de aanvankelijke indruk van het gedicht – een van de deelneemsters zei in het begin zonder omhaal "I didn't understand anything" – klaarden de wolken boven 'babel' snel op.

Ulf Stolterfoht geldt als een erg talig, vroeger zou men gezegd hebben 'experimenteel' dichter. Voor hem was het relatief nieuw in opdracht iets te schrijven over de wereld, en niet uitsluitend vanuit de taal. Dat hij zichzelf niet verloochend heeft, kan iedereen vaststellen die het gedicht 'babel' leest. Derrida mag dan al beweerd hebben dat "il n'y a pas de hors-texte" (en in zover we de wereld haast steeds door een talige bril waarnemen, heeft hij gelijk), het was boeiend te vernemen welke concrete realiteit er schuilgaat achter fragmenten als "man verfütterte nomen ("möwen") an löwen": bij de sluiting van de Leopold-zoo voerde men de kleine dieren aan de grote. Of achter "jetzt richtet hier eastman die zahnung für lau": de industrieel Eastman (inderdaad, die van Kodak) nam het sociale initiatief een tandheelkundig instituut op te richten waar arme mensen gratis hun gebit kunnen laten herstellen.

Maar we hadden het over veel meer. Over het belang van het ritme en de binnenrijmen in 'babel' (die zorgen voor een innerlijke coherentie). Over de twee Nederlandstalige zinnetjes in het origineel en of je die bv. in het Bulgaars kunt laten staan (de Spanjaard en de Pool waren hevig voorstander, omdat ze verwijzen naar de Belgische context én naar 'flandern' in de eerste regel, wat ze ook associeerden met Brueghels Toren van Babel). Over het primeren van klank op betekenis, al is het ideaal dat je de laatste in de eerste probeert te redden. Over het apocalyptische slot met de 'olm' (nee, niet de boom) en de 'lurch', enzovoort. Benieuwd wat dat in die Europese talen allemaal wordt. (Pour Françoise et moi, rien ne va plus.) Aan de vragen, opmerkingen en suggesties te horen brandden de deelnemers van verlangen om eraan te beginnen. Dat de workshop anderhalf uur langer duurde dan voorzien, bleek weinigen te deren. Er zijn afspraken gemaakt om verder ideeën uit te wisselen via workshops en een blog. Een Tsjechische, Deense, Litouwse en Slovaakse vertaler worden nog gezocht. In het Europa van akkoorden, normen en regelingen ontstaan de volgende weken twintig nieuwe versies van 'babel'. Poëzie in het parlement, anders. 'Schlechte Zeit für Lyrik'? Bertolt Brecht had hier 's moeten komen luisteren. (Wordt vervolgd.)

Monet in Tervuren

Of: hoe een drooggelegde vijveroever in de herfstzon de penseelstreken van Giverny imiteert. (Toegegeven: het toeval speelde een rol, in de vorm van een licht bewogen camera.)

Gebroken been